देश नबन्नुका कारण र समाधान : हरि दत्त जोशी

कंञ्चनपुर साउन १५ : देश भनेको केवल भौगोलिक सीमारेखा मात्र होइन, यो त्यहाँ बसोबास गर्ने जनताको मानसिकता, संस्कृति, शासन प्रणाली, उत्पादन क्षमता, विकासको अवस्था र राष्ट्रिय एकताको प्रतिफल हो। नेपाल सुन्दर प्राकृतिक सम्पदा, ऐतिहासिक गौरव र सांस्कृतिक विविधताले धनी भए पनि अझै पनि पूर्ण रूपमा विकसित र सम्पन्न मुलुक बन्न सकेको छैन। “किन हाम्रो देश बनेन ?” भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्दा हामीले विगतदेखि वर्तमानसम्मका धेरै पक्षहरूलाई बुझ्नुपर्छ।

१. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र अवसरको गुमावट नेपालको इतिहास गौरवमय छ। पृथ्वीनारायण शाहको नेतृत्वमा साना–साना राज्यलाई एकीकरण गरी एउटा संयुक्त राष्ट्रको रूप दिइयो। तर, एकीकरणपछि आधुनिक राज्य व्यवस्थाको निर्माणमा ध्यान दिन सकिएन। १८१६ को सुगौली सन्धिपछि नेपालले ठूलो भूभाग गुमायो, जसले राष्ट्रिय मनोबल कमजोर बनायो। राणा शासन (१८४६–१९५१) ले देशलाई विश्वको विकास प्रक्रियाबाट टाढा राख्यो। १०४ वर्ष लामो निरंकुशताले जनतालाई अशिक्षित बनायो र देशलाई बन्द समाज बनाइराख्यो। यसरी इतिहासकै तहमा हामीले राष्ट्र बन्ने सुनौलो अवसर गुमाएका छौँ।

२. राजनीतिक अस्थिरता देश नबन्नुका प्रमुख कारणमध्ये एउटा राजनीतिक अस्थिरता हो। २००७ सालमा प्रजातन्त्र आएपछि देशको विकासको गति बढ्ने अपेक्षा गरियो, तर पार्टीगत स्वार्थले राजनीति अस्थिर रह्यो। २०१७ सालमा पुनः निरंकुश पञ्चायती व्यवस्था आयो, जसले ३० वर्षको समय खेर फाल्यो। २०४६ पछि बहुदलीय लोकतन्त्र आए पनि सरकारहरू छोटो अवधिमै बदलिँदै गए। दशकौँ लामो माओवादी द्वन्द्वले देशको पूर्वाधार, शिक्षा, स्वास्थ्य र अर्थतन्त्रमा ठूलो असर पार्‍यो। राजनीतिक स्थायित्वबिना कुनै पनि मुलुक द्रुत विकास गर्न सक्दैन, जुन नेपालमा आजसम्म देखिँदैन।

३. आर्थिक कमजोरी र आत्मनिर्भरता अभाव नेपाल अझै पनि कृषि प्रधान देश हो, तर कृषि नै आधुनिक छैन। उद्योगधन्दा नगण्य छन् र रोजगारीको अवसर अभाव छ। आयातमुखी अर्थतन्त्रका कारण देश विदेशी निर्भर भएको छ। उत्पादनभन्दा बढी उपभोग र वैदेशिक ऋणमा आधारित विकास मोडेलले दीगो विकासको बाटो खोल्न सकेको छैन। त्यसकै कारण युवाशक्ति रोजगारीका लागि विदेश पलायन भइरहेको छ, जसले देशभित्र उत्पादनशील जनशक्ति कमी बनाएको छ।

४. शिक्षा र सीपको अभाव देशको मेरुदण्ड भनेकै शिक्षित र सीपयुक्त जनशक्ति हो। तर नेपालमा शिक्षा प्रणाली अझै पनि पुस्तकमुखी र बेरोजगार उत्पादन गर्ने किसिमको छ। व्यावसायिक र प्राविधिक शिक्षाको पहुँच सीमित छ। शिक्षित युवाहरूलाई रोजगारी सिर्जना गर्ने वातावरण छैन। अनुसन्धान र आविष्कारमा लगानी नहुँदा विज्ञान र प्रविधिमा पछाडि छौँ। शिक्षा र सीपको बलबुतामा मात्र मुलुक उचाइमा पुग्छ, जुन नेपालमा अझै कमजोर छ।

५. भ्रष्टाचार र असक्षम नेतृत्व देश नबन्नुको जरो नै भ्रष्टाचार र गैरजिम्मेवार नेतृत्व हो। राज्यको स्रोत र साधन दुरुपयोग हुने, कमिसनको संस्कृति, ठेक्का–प्रथा र अनियमितता जरा गाडेर बसेका छन्। विकास बजेटको ठूलो भाग खर्च हुन नपाउँदै फिर्ता जान्छ। नेतृत्वमा राष्ट्रप्रतिको समर्पणभन्दा व्यक्तिगत स्वार्थ र पदको मोह बढी देखिन्छ। यस कारण जनतामा राज्यप्रतिको विश्वास घट्दै गएको छ।

६. सामाजिक विभाजन र एकताको कमी देश तब मात्र बलियो बन्छ जब नागरिकबीच एकता र सहकार्य हुन्छ। नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुधार्मिक देश हो, जुन हाम्रो शक्ति हो। तर यसलाई राजनीतिक स्वार्थले कहिलेकाहीँ कमजोरी बनाइदिएको छ। जातीय, क्षेत्रीय र दलगत आधारमा समाज विभाजित छ। सामूहिक राष्ट्रिय अभियानभन्दा पनि व्यक्तिगत वा समूहगत लाभमा ध्यान केन्द्रित छ। यसरी सामाजिक एकताको अभावले देशलाई अघि बढ्न रोकिरहेको छ।

देश कसरी बनाउन सकिन्छ ? हाम्रो मुलुक बन्नका लागि निम्न उपायहरू आवश्यक छन् :

१. राजनीतिक स्थायित्व र दीर्घकालीन योजना सरकार परिवर्तन भए पनि विकास नीति र परियोजना निरन्तरता हुनुपर्छ। राष्ट्रिय हितलाई दलगत स्वार्थभन्दा माथि राख्ने संस्कृति विकास गर्नुपर्छ।

२. भ्रष्टाचार नियन्त्रण र पारदर्शिता प्राविधिक निगरानी र कडा कानुनमार्फत भ्रष्टाचार घटाउन सकिन्छ। जनतालाई निगरानी र सचेतनामा सक्रिय बनाउनु जरुरी छ।

३. शिक्षा र सीपमा लगानी व्यावसायिक, प्राविधिक र अनुसन्धानमुखी शिक्षा प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। युवाशक्तिलाई उत्पादनमुखी बनाइ आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रतर्फ लैजानुपर्छ।

४. आर्थिक आत्मनिर्भरता कृषि आधुनिकीकरण र उद्योगधन्दा प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ। आयातभन्दा बढी निर्यात गर्ने रणनीति बनाउनुपर्छ। वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता घटाएर स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्छ।

५. सामाजिक एकता र राष्ट्रिय भावना विकास जातीय, क्षेत्रीय र राजनीतिक विभाजन कम गरी साझा राष्ट्रिय पहिचान बलियो बनाउनुपर्छ। सचेत नागरिक समाजले सरकारलाई जवाफदेही बनाउनु जरुरी छ। — निष्कर्ष नेपाल बन्ने सबै क्षमता र सम्भावना भएको देश हो, तर राजनीतिक अस्थिरता, आर्थिक निर्भरता, भ्रष्टाचार, शिक्षा र सीपको कमजोरीका कारण हामी पछाडि छौँ। राष्ट्र बन्नका लागि केवल प्राकृतिक सम्पदा र ऐतिहासिक गौरव मात्र पर्याप्त हुँदैन; प्रतिबद्ध नेतृत्व, जिम्मेवार नागरिक, एकीकृत समाज र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र आवश्यक छ। यदि आजैदेखि हामी प्रत्येक नेपालीले आफ्नो जिम्मेवारी बोध गर्दै, इमानदारी र परिश्रमलाई प्राथमिकता दिन सके, तब मात्रै “किन बनेन देश ?” भन्ने प्रश्नको उत्तर भविष्यमा “अब देश बनेको छ” बन्नेछ ।